ایرج
Iraj
ایرج (Iraj)، با نام اصلی حسین خواجه‌امیری، در ۱۱ دی ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز به دنیا آمد؛ در خانواده‌ای که آواز در آن ارث بود. پدربزرگش ملا میرزا از خوانندگان نامدار دوره ناصرالدین شاه بود و پدرش نعمت‌الله که ردیف می‌دانست، اولین استادش شد. حسین نوجوان در مراسم تعزیه هم می‌خواند و از تعزیه‌خوان‌هایی که دستگاه‌ها را می‌شناختند، آواز یاد گرفت.
بعد از دبستان به تهران آمد و یک مهمانی مسیر زندگی‌اش را عوض کرد: حمید وفادار صدایش را شنید و او را به ابوالحسن صبا معرفی کرد. ایرج از سال ۱۳۲۶ دو سال در مکتب صبا آموزش دید و با معرفی او، بدون هیچ آزمونی به رادیو راه پیدا کرد. کمی بعد وارد دانشکده افسری شد و چون نظامی‌ها نمی‌توانستند با نام اصلی‌شان برنامه اجرا کنند، نام برادرش «ایرج» را برای خودش انتخاب کرد؛ نامی که تا آخر عمر با او ماند. دوستی نزدیکش با اکبر گلپایگانی هم از همان دانشکده افسری شروع شد.
در سال ۱۳۳۶ داوود پیرنیا او را به برنامه «گل‌ها» دعوت کرد و ایرج در ۲۱۳ برنامه گل‌ها خواند. هم‌زمان صدای او در حدود ۱۰۵ فیلم فارسی شنیده شد و بازیگرانی مثل محمدعلی فردین، منوچهر وثوق و رضا بیک‌ایمانوردی روی ترانه‌هایش لب زدند. او با خوانندگانی مثل گوگوش، حمیرا، هایده، مهستی، پوران و الهه هم همکاری کرد.
صدای شش‌دانگ و وسعت کم‌نظیرش لقب «پهلوان آواز» را برایش به همراه آورد. محمدرضا شجریان درباره او گفته بود صدای ایرج در تاریخ آوازخوانی ایران یک «متر و معیار» است. ایرج در طول بیش از هفت دهه، بیش از ۲۰۰۰ آواز، تصنیف و ترانه خواند و آلبوم‌هایی مثل «نیاز»، «غزل‌خوان»، «سنگ صبور» و «بزم عاشقان» از او منتشر شد.
پسرش احسان خواجه‌امیری هم راه پدر را ادامه داد و یکی از خوانندگان شناخته‌شده پاپ امروز ایران است. ایرج در ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ۹۳ سالگی در تهران درگذشت؛ در مراسم تشییعش مقابل تالار وحدت، احسان و علیرضا افتخاری برایش آواز خواندند و او در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد.
