هایده، با نام اصلی معصومه دده‌بالا، یکی از بزرگ‌ترین و ماندگارترین خوانندگان تاریخ موسیقی ایران بود. او در ۲۱ فروردین ۱۳۲۱ برابر با ۱۰ آوریل ۱۹۴۲ در تهران متولد شد و با صدای قدرتمند آلتو و گستره صوتی کم‌نظیر خود، جایگاهی ویژه در موسیقی کلاسیک ایرانی و پاپ فارسی به دست آورد. هایده خواهر بزرگ‌تر مهستی بود و هر دو از تأثیرگذارترین خوانندگان زن موسیقی ایران محسوب می‌شوند.

هایده از دوران جوانی به موسیقی و آواز علاقه داشت و تحت تأثیر صدای دلکش قرار گرفت. استعداد او در ادامه توسط رهی معیری شناخته شد و او را به علی تجویدی، آهنگساز و نوازنده برجسته ویولن، معرفی کرد. تجویدی آموزش حرفه‌ای آواز را به هایده آغاز کرد و نقش مهمی در شکل‌گیری توانایی‌های آوازی او داشت. هایده در کنار تجویدی با استادانی مانند فرهنگ شریف، احمد عبادی و فریدون ناصری نیز در زمینه موسیقی ایرانی و سلفژ آموزش دید.

فعالیت حرفه‌ای هایده در سال ۱۳۴۷ با اجرای «آزاده» در برنامه «گل‌ها» آغاز شد. این قطعه با آهنگسازی علی تجویدی و شعری از رهی معیری، که از آخرین اشعار او بود، اجرا شد و خیلی زود صدای هایده را در سراسر ایران مطرح کرد. اجرای قدرتمند او در موسیقی دستگاهی و آواز ایرانی، از همان ابتدا نشان داد که با خواننده‌ای با توانایی‌های فنی و صوتی استثنایی روبه‌رو هستیم.

هایده در سال‌های فعالیت خود با طیف گسترده‌ای از آهنگسازان و ترانه‌سرایان برجسته همکاری کرد. از چهره‌های مهم کارنامه او می‌توان به همایون خرم، جواد معروفی، جهانبخش پازوکی، انوشیروان روحانی، جمشید شیبانی، صادق نوجوکی، محمد حیدری و فرید زلاند اشاره کرد. ترانه‌سرایانی مانند اردلان سرفراز، هما میرافشار و لیلا کسری نیز از جمله کسانی بودند که برای او ترانه نوشته‌اند.

هایده در طول دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ به‌تدریج از اجرای صرفاً کلاسیک فاصله گرفت و بخش قابل توجهی از فعالیت خود را به ترانه‌های پاپ و عامه‌پسند اختصاص داد. با این حال، قدرت آوازی و تکنیک‌هایی که از موسیقی سنتی ایرانی آموخته بود، همچنان بخش اصلی هویت صدای او باقی ماند. همین ترکیب باعث شد هایده بتواند میان موسیقی کلاسیک ایرانی و پاپ پلی ایجاد کند که در میان خوانندگان نسل خود کم‌نظیر بود.

از شناخته‌شده‌ترین آثار هایده می‌توان به «آزاده»، «سوغاتی»، «گل سنگم»، «بزن تار»، «نوروز آمد»، «زندگی»، «روزای روشن»، «بهار بهار اومده دوباره»، «شب عشق»، «قسم»، «ای زندگی سلام»، «فریاد»، «مسافر»، «آشفته‌حال»، «امشب همه مستند» و «آمدنت محاله» اشاره کرد.

پس از انقلاب ۱۳۵۷، هایده ایران را ترک کرد و فعالیت حرفه‌ای خود را در خارج از کشور ادامه داد. او ابتدا در بریتانیا اقامت داشت و سپس به ایالات متحده مهاجرت کرد و در لس‌آنجلس به یکی از مهم‌ترین چهره‌های موسیقی ایرانی خارج از کشور تبدیل شد. در این دوره نیز به ضبط آثار جدید و اجرای کنسرت در نقاط مختلف اروپا و آمریکا ادامه داد.

دوران فعالیت هایده در خارج از ایران با انتشار آثار متعددی همراه بود و همکاری‌های او با خوانندگان و هنرمندان دیگر نیز ادامه یافت. از جمله همکاری‌های شناخته‌شده او می‌توان به اجراهای مشترک و پروژه‌هایی در کنار مهستی، معین، ستار و ویگن اشاره کرد. آلبوم‌ها و مجموعه‌هایی مانند «سفر» با معین و «گل‌های غربت» با معین از آثار شناخته‌شده این دوره هستند.

هایده علاوه بر ضبط آثار استودیویی، در سال‌های پایانی زندگی کنسرت‌های متعددی در اروپا و آمریکا برگزار کرد و در سالن‌هایی مانند رویال آلبرت هال لندن و تالارهای دانشگاهی و هنری ایالات متحده روی صحنه رفت. صدای قدرتمند، کنترل دقیق حنجره، ویبره‌های گسترده و توانایی او در حرکت میان محدوده آلتو و کنترآلتو از مهم‌ترین ویژگی‌های فنی آوازش بودند.

یکی از دلایل ماندگاری هایده، توانایی او در انتقال احساسات شدید در کنار تسلط تکنیکی بر آواز بود. صدای او هم برای اجرای آواز ایرانی و قطعات دستگاهی مناسب بود و هم در ترانه‌های پاپ و عاشقانه قدرت و شخصیت خود را حفظ می‌کرد. همین ویژگی باعث شد نام هایده در میان برجسته‌ترین خوانندگان زن قرن بیستم موسیقی فارسی قرار بگیرد.

هایده در ۳۰ دی ۱۳۶۸ برابر با ۲۰ ژانویه ۱۹۹۰ در سان‌فرانسیسکو بر اثر سکته قلبی درگذشت. او در زمان مرگ تنها ۴۷ سال داشت و مرگ ناگهانی‌اش به یکی از تلخ‌ترین اتفاقات تاریخ موسیقی معاصر ایران تبدیل شد. پیکر او در آرامستان وست‌وود در لس‌آنجلس به خاک سپرده شد.

هایده در مدت حدود دو دهه فعالیت حرفه‌ای، بیش از ۲۰۰ قطعه از موسیقی سنتی، پاپ و ترانه‌های معاصر را ضبط کرد و به یکی از مهم‌ترین صداهای زن در تاریخ موسیقی ایران تبدیل شد. میراث او همچنان در میان چندین نسل از مخاطبان فارسی‌زبان زنده است و بسیاری از آثارش مانند «سوغاتی»، «آزاده»، «گل سنگم» و «بزن تار» همچنان از ماندگارترین ترانه‌های موسیقی ایرانی به شمار می‌روند.

هایده را می‌توان یکی از کامل‌ترین خوانندگان زن موسیقی ایران دانست؛ هنرمندی که توانایی‌های آوازی موسیقی کلاسیک ایرانی را با ترانه‌های پاپ و احساسات انسانی پیوند زد و صدایی ساخت که حتی دهه‌ها پس از درگذشتش همچنان قابل تشخیص و تأثیرگذار است. جایگاه او در تاریخ موسیقی فارسی نه تنها به محبوبیت آثارش، بلکه به قدرت تکنیکی، گستره صوتی و شخصیت هنری منحصربه‌فردش وابسته است.